ئارام شه‌عبان: خه‌ڵكی عێراق متمانه‌ی به‌ سیسته‌می بانكی عێراق نییه‌

پسپۆرێكی بواری دارایی و بانك پێی وایه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ڕێژه‌ی یه‌ده‌گی دراوی قورسی عێراق و زێڕ له‌ هه‌ڵكشانه‌ به‌ڵام به‌های دراوی عێراقی روو له‌ نزمبوونه‌وه‌یه‌، ئه‌مه‌ش هۆكاری ده‌ره‌كی و ناوه‌كی هه‌یه‌ به‌ تایبه‌تی نه‌بوونی متمانه‌ی هاوڵاتیانی عێراق به‌ سیسته‌می بانكی عێراق، هه‌ڵگرتنی پاره‌ به‌ دۆلار له‌ ماڵه‌كانیان و نه‌بوونی كه‌ره‌سته‌ی ئه‌لكترۆنی پێشكه‌وتوو له‌ عێراق بۆ پاره‌دار كردنی ئاڵوێره‌ بچوك و گه‌وره‌كان به‌ شێوه‌ی ئه‌لكترۆنی له‌ بازاڕه‌كانی عێراقدا وای كردووه‌ به‌های دیناری عێراقی روو له‌ دابه‌زین بێت، نیشانه‌ ئابوورییه‌كان باشن به‌ڵام ده‌ره‌نجامه‌كان نه‌رێنین له‌سه‌ر به‌های دینار.

ئارام شه‌عبان، مامۆستای كۆلێژی كارگێڕی و ئابووری زانكۆی سه‌لاحه‌دین ڕایگەیاند، سه‌باره‌ت به‌ پرسی یه‌ده‌گی دراو و به‌های دیناری عێراقی گوتی:  “بەگوێرەی نوێترین ئاماری ڕاگەیەنراوی فەرمیی بانکی ناوەندی عێراق، ئەو وڵاتە ئێستا خاوەنی 111,765 ملیار دۆلار یەدەگی دراوی قورسە کە بە گوێرەی ڕاگەیانراوەکە یەدەگی دراوی قورسی بانکی ناوەندنی عێراق بە بەراورد بە مانگی 5ی ساڵی ڕابردوو نزیکەی 45٪ زیادی کردووە کە لە ساڵی 2022 دا یەدەگی دراوی قورسی عێراق تەنیا 77 ملیار دۆلار بووە، هەروەها عێراق تاکو کۆتایی مانگی 5ی ئەمساڵ ڕێژەی یەدەگی زێڕی بەرز بوویەوە بۆ 132.7 تەن زێڕ کە ئەمە ژمارەیەکی پێوانەیی نوێیە بۆ عێراق، چونکە لە مانگی 5ی ساڵی پێشووتر عێراق خاوەنی 96.4 تەن یەدەگی زێڕ بووە.
ئەم بەرز بوونەوەیە وایکرد عێراق لە ڕووی یەدەگی زێڕەوە بێتە پلەی چوارەمی وڵاتانی عەرەبی و لە پلەی 30یەمی وڵاتانی جیهان بمێنێتەوە، ئەمانە داتای فەرمی و نوێ و ئەرێنین، بەگوێرەی تیۆرە ئابوورییەکان دەبێت کاریگەری ئەرێنی و تاڕادەیەک سەقامگیری لە بازاڕی ئابووری ڕاستەقینە و کەرتە دارایییەکان و دراوی عێراقیدا درووست بکەن، بەڵام  دەیبینی ڕۆژ بە ڕۆژ دیناری عێراقی بەرامبەر بە دۆلاری ئەمریکی بەهاکەی لەدەست دەدات و بانکی ناوەندی بە هەموو کردار و ڕێوشوێنە نوێیەکانییەوە نەیتوانیووە ئەو جیاوازییە زۆرەی کە لە بەهای دۆلار هەیە لە بازاڕی دراوەکان و لەگەڵ بەهای فەرمی بانکی ناوەندی کەمی بکاتەوە.”

ئارام شه‌عبان گوتیشی: “سەرەڕای بوونی چەند نیشانەیەکی باشی ئابووری بەڵام دەبینین کە ئەم سیگناڵە باشانە ڕەنگدانەوەی ئەرێنییان نیە لە بازاڕی ئابووری ڕاستەقینەی عێراق دا كه‌ بەگوێرەی دوایین ئامارەکانی بانکی جیهانی World Ban کە ئەمڕۆ ڕێکەوتی 7/6/2023 بڵاوکرایەوە، پێشبینی کردووە گەشەی بەرهەمی ناوخۆیی ڕاستەقینەی عێراق بە ڕێژەی 1.1% لە ماوەی ساڵی 2023 دا پاشەکشە بکات و بچووک بێتەوە”.

ناوبراو ڕوونی كرده‌وه‌: “ئەم بارودۆخە کۆمەڵێک هۆکاری لە پشتە کە دەکرێت بە کورتی بەم شێوەی خوارەوە تیشکیان بخەینە سەر؛
یه‌كه‌م/ پەسەند نەکردنی بودجەی عێراق؛ خۆی بابەتی بودجە لە هەموو وڵاتێکدا تاکو پەسەند دەکرێت، لەو ماوەی کە دەدرێتە پەرلەمان کۆمەڵێک کاریگەری نەرێنی و هەڵبەز و دابەزی خێرا لە بازاڕە دارایی و ئابووریەکان بە تایبەتی لە بەهای دراوەکان دروست دەکات. بە تایبەتی لە وڵاتێکی وەکو عێراقدا ئەو کاریگەرییە نەرێنییە زیاتر و زەقتر دەبینرێت چونکە تاکو ئێستا بابەتی بودجە و پەسەندکردنی جیاوازییەکی زۆری لایەنەکانی لەسەرە، بە تایبەتی کێشەکانی پشکی هەرێمی کوردستان کە وەکو ئەوەی بەڵێن درابوو بە ئاسانی پەسەند نەکرا و کۆمەڵێک لایەنی نێو پەرلەمان هەوڵی جدییان دا تا گۆڕانکاری هەستیار لە پشکی هەرێمدا بکەن، ئەمە بووە هۆی سەرهەڵدانی کۆمەڵێک کێشمەکێشمی سیاسی لە نێوان هەولێر و بەغدا، سەرئەنجام بووە هۆی دواخستنی بڕیاردان لەسەر پەسەندکردنی بودجەی گشتی وڵات.

دووه‌م/ ترس و دڵەڕاوکێی هاونیشتمانییان و نەبوونی متمانە بە دراوی نیشتمانی و سیستەمی بانکی و بانکی ناوەندی عێراق و بڕیارەکانی ئەو دامەزراوە داراییە بێ لایەنە.
سێیەم/ هه‌بوونی کاریگەری یاریزانان و قۆرخکاران لە بازاڕدا جا چ لەشێوەی تاک یاخود لەشێوەی کۆمپانیا و بانک دابن، بوونی ئەو کەسانە لە بازاڕی دراودا وا دەکات بەهای دۆلار هەر بە بەرزی بمێنێتەوە ئەمەش بۆ سوود وەرگرتن لەو جیاوازییە گەورەیەی کە لە بەهای دۆلاردا هەیە لە بازاڕەکانی دراو و نرخی فەرمی لە بانکی ناوەندی.
چواره‌م/ ناسەقامگیری بارودۆخی سیاسی و ئەو کەش و هەوا پڕ لە دڵەڕاوکێیەی کە هەیە لە عێراقدا وا دەکات هاووڵاتی نەتوانێت ئاسۆیەکی ڕوون ببینێت، بەردەوام دەست لەسەردڵ بێت و بە بەردەوامی چاوەڕێی تەقینەوەی دۆخێکی تری نەخوازراو بێت.

پێنجه‌م/  نەبوونی بازاڕێکی دارایی چالاک کە هاوڵاتی بتوانێت پشکی کۆمپانیاکانی تێدا بکڕێت و پارە پاشەکەوتکراوەکەی لەسەر شێوەی پارەی کاشی خەوێنراو لە ماڵەوە بخاتەوە نێو ئابووری وڵات و ئامرازەکانی وەبەرهێنانی جۆراوجۆر جگە لە دۆلار، واتە نەبوونی بژاردەی جۆراوجۆر جگە لە دۆلار بۆ پاشەکەوتکردن و وەبەرهێنان، هه‌روه‌ها کەمکردنەوەی بڕی دۆلاری خراوەڕوو بەشێوەی کاش. لەگەڵ ئەوەی کە بانکی ناوەندی ڕۆژانە بڕێکی باش لە دۆلار دەخاتە بازاڕەوە بەڵام پارەی خراوەڕوو بەشێوەی کاش کەمە بەشی خواستی هاوڵاتیان و بازاڕ ناکا”.

ئارام شه‌عبان گوتیشی: “ڕاستە ئامانجی بانکی ناوەندی عێراقی ئەوەیە کە بڕی پارەی کاش لە بازاڕدا کەم بکاتەوە بەڵام ئەو ئامانجەی هەروا بە ئاسانی بەدی نایەت چونکە بۆ کۆنترۆڵ کردنی بڕی پارەی نێو بازاڕ و ئابووری پێویستی بە ئامراز و تەکنۆلۆژیای نوێ هەیە، کەچی دەبینین لە عێراقدا تاکو ئێستا تەنانەت سیستەمێکی سادەی وەکو خاڵەکانی فرۆشتن POSیش دانەنراون کە پارەدان لە مارکێت و ناوەندەکانی فرۆشتن و بەشێوەی ئەلیکترۆنی ئاسان بکات، هەروەها کەمی و نزمی ڕێژەی ئاستی ده‌ستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزارییە دارایی و بانکییەکان بە سادەترین شێوەکانییەوە، بۆ نمونە،بۆ نمونە، چەند هەزار تاکی عێراقی ئامێری پارەدان و بژاردنی ئۆتۆماتیکی ATM ی بەردەکەوێت؟ ئایا لە هەموو ناوچەکاندا بەردەست کراون؟ سەدا چەندی هاوڵاتی عێراقی هەژماری بانکی هەیە ، هەڵگری کارتی بانکییە و شارەزای سیستەمی پارەدانی ئەلیکترۆنییە؟ ئایا بانکەکان چەند گرنگییان بە تەکنۆلۆژیای دارایی و بانکی داوە و سەدا چەندی بانکەکانی عێراق بانکداری مۆبایل و ئۆنلاینیان دەستەبەر کردووە بۆ سەوداکارەکانیان؟ جگه‌ له‌مانه‌ی باسمان كردن، کۆمەڵێک هۆکاری تر هەن کە وا دەکەن تاکی عێراقی متمانەی بە دراوی نیشتمانی خۆی نەبێت و پەنا بۆ گۆڕینی پارەکانی ببات بۆ دۆلاری ئەمریکی، خەڵکی وا بە باشتر دەزانن پاشەکەوتەکەیان بە دۆلار هەڵبگرن نەک دینار، پارەکانیان لە ماڵەوە هەڵبگرن نەک لە بانک و ئامرازەکانی تری وەبەرهێنان دابنێن. ئەمەش دواجار وا دەکات کە خواستێکی زۆر و بەردەوام لەسەر دۆلار دروست ببێت و خستنەڕووی دۆلار کەمتر بێتەوە و بەهای دۆلار ڕۆژانە ڕوو لە بەرزبوونەوە بکات و سەرئەنجام ببێتە هۆی گرانبوونی نرخی کاڵا و شتومەکەکان لە بازاڕی ئابووری ڕاستەقینەیی عێراقدا”.

Back to top button